Trong các giao dịch dân sự, hợp đồng là nền tảng pháp lý quan trọng ghi nhận quyền và nghĩa vụ của các bên. Tuy nhiên, không phải lúc nào các thỏa thuận cũng được thực hiện trọn vẹn. Khi một bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015) đã quy định rõ các chế tài, bao gồm phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, nhằm bảo vệ quyền lợi của bên bị vi phạm. Hiểu rõ các quy định này là vô cùng cần thiết để các cá nhân, tổ chức bảo vệ mình khi tham gia vào các quan hệ hợp đồng. Luật Long Phước sẽ cung cấp chi tiết thông tin về bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm theo quy định pháp luật mới nhất đến Quý bạn đọc.

I. Phạt vi phạm theo Bộ luật dân sự 2015

1. Phạt vi phạm là gì?

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, “phạt vi phạm là sự thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm”.

Vấn đề quan trọng trong định nghĩa này chính là yếu tố “thỏa thuận”. Điều này có nghĩa là chế tài phạt vi phạm không phải là một hệ quả pháp lý tự động phát sinh khi có hành vi vi phạm hợp đồng. Thay vào đó, nó phải được các bên dự liệu trước và ghi nhận một cách rõ ràng, cụ thể trong hợp đồng. Nếu hợp đồng không có bất kỳ điều khoản nào đề cập đến việc phạt vi phạm, thì khi một bên vi phạm nghĩa vụ, bên bị vi phạm sẽ không có cơ sở pháp lý để yêu cầu áp dụng chế tài này.

2. Điều kiện áp dụng chế tài phạt vi phạm

Để có thể áp dụng chế tài phạt vi phạm trong hợp đồng dân sự, cần phải thỏa mãn đồng thời các điều kiện sau:

• Có thỏa thuận về phạt vi phạm trong hợp đồng: Đây là điều kiện bắt buộc và quan trọng nhất để áp dụng chế tài phạt vi phạm. Thỏa thuận này phải được lập một cách hợp pháp, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Có hành vi vi phạm hợp đồng: Phải có hành vi vi phạm nghĩa vụ của một Bên. Ví dụ như không thực hiện, thực hiện không đúng thời hạn, không đầy đủ hoặc không đúng nội dung của nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng.
• Hành vi vi phạm đó thuộc trường hợp bị phạt theo thỏa thuận: Các bên cần quy định rõ trong hợp đồng những hành vi vi phạm cụ thể nào sẽ dẫn đến việc bị áp dụng chế tài phạt.
• Lỗi của bên vi phạm: Thông thường, lỗi của bên vi phạm được suy đoán khi có hành vi vi phạm. Bên vi phạm nếu muốn được miễn trừ trách nhiệm phạt thì phải chứng minh rằng mình không có lỗi hoặc việc vi phạm xảy ra do các trường hợp được pháp luật hoặc hợp đồng quy định là miễn trách nhiệm.
• Hành vi vi phạm không thuộc các trường hợp miễn trách nhiệm: Các trường hợp miễn trách nhiệm có thể được quy định trong pháp luật, chẳng hạn như sự kiện bất khả kháng hoặc việc vi phạm hoàn toàn do lỗi của bên có quyền hoặc do các bên đã thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng.

3. Mức phạt vi phạm theo Bộ luật dân sự

Căn cứ theo khoản 2 Điều 418 Bộ luật dân sự 2015 quy định:

“Điều 418. Thỏa thuận phạt vi phạm

2. Mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.”

Như vậy, về nguyên tắc, Bộ luật dân sự 2015 trao cho các bên quyền tự do thỏa thuận mức phạt vi phạm khi giao kết hợp đồng dân sự và không đặt ra một mức trần chung cho việc phạt vi phạm. Tuy nhiên, cũng cần hiểu rõ, ở một số lĩnh vực sẽ có giới hạn mức phạt. Chẳng hạn, Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 giới hạn mức phạt vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm hay khoản 2 Điều 146 Luật Xây dựng năm 2014 quy định mức phạt không vượt quá 12% giá trị phần hợp đồng bị vi phạm.

II. Bồi thường thiệt hại theo Bộ luật dân sự 2015

1. Bồi thường thiệt hại là gì?

Bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng là một loại trách nhiệm dân sự, theo đó bên có hành vi vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng phải khắc phục hậu quả bằng cách bù đắp những tổn thất về vật chất và tinh thần (nếu có) cho bên bị vi phạm.

Khác với phạt vi phạm chỉ áp dụng được khi có thỏa thuận, trách nhiệm bồi thường thiệt hại có thể phát sinh ngay cả khi các bên không có thỏa thuận cụ thể về vấn đề này trong hợp đồng, miễn là đáp ứng đủ các điều kiện do pháp luật quy định.

2. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Theo quy định của Bộ luật dân sự 2015 thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thường phát sinh khi có đủ các yếu tố sau:

• Có hành vi vi phạm hợp đồng: Đây là việc bên có nghĩa vụ không thực hiện, thực hiện không đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ hoặc thực hiện không đúng nội dung của nghĩa vụ đã được xác lập trong hợp đồng.
• Có thiệt hại thực tế xảy ra: Thiệt hại này có thể là tổn thất về vật chất (tài sản bị mất mát, hư hỏng, chi phí phải bỏ ra để khắc phục, lợi ích bị bỏ lỡ) hoặc tổn thất về tinh thần (trong một số trường hợp nhất định theo quy định của pháp luật).
• Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại xảy ra: Thiệt hại phải là kết quả trực tiếp, tất yếu của hành vi vi phạm. Hành vi vi phạm là nguyên nhân gây ra thiệt hại.
• Có yếu tố lỗi của bên vi phạm: Theo nguyên tắc chung, trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh khi bên vi phạm có lỗi (cố ý hoặc vô ý). Lỗi này thường được suy đoán khi có hành vi vi phạm và gây ra thiệt hại. Bên vi phạm muốn được miễn trừ trách nhiệm bồi thường thì phải chứng minh mình không có lỗi hoặc việc vi phạm xảy ra do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Theo Điều 360 BLDS 2015 khi quy định “Trường hợp có thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gây ra thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại…” cũng ngầm hiểu yếu tố lỗi từ phía bên vi phạm.

3. Nguyên tắc bồi thường thiệt hại

Theo Điều 585 Bộ luật dân sự 2015 thì việc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng phải tuân theo các nguyên tắc cơ bản sau:

• Thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời: Đây là nguyên tắc cốt lõi, nhằm đảm bảo bên bị vi phạm được khôi phục lại tình trạng lợi ích vật chất như thể không có hành vi vi phạm xảy ra. Nguyên tắc này được ghi nhận tại Điều 360 BLDS 2015 và được cụ thể hóa thêm qua tham chiếu đến Điều 13 BLDS 2015 (quyền dân sự bị xâm phạm được bồi thường toàn bộ thiệt hại) và các quy định tương tự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Điều 585(1) BLDS 2015.
• Các bên có thể thỏa thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường (bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc) và phương thức bồi thường (một lần hoặc nhiều lần): Pháp luật tôn trọng sự tự do ý chí của các bên, miễn là thỏa thuận đó không trái pháp luật và đạo đức xã hội.
• Bên yêu cầu bồi thường có nghĩa vụ chứng minh tổn thất và mức độ tổn thất: Bên bị vi phạm phải cung cấp các tài liệu, chứng cứ để chứng minh thiệt hại thực tế mà mình phải gánh chịu do hành vi vi phạm của bên kia gây ra.
• Bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế tổn thất: Pháp luật không khuyến khích việc bên bị vi phạm để mặc cho thiệt hại gia tăng. Nếu bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ này, họ có thể không được bồi thường phần thiệt hại đáng lẽ có thể ngăn chặn được.
• Khi bên bị thiệt hại cũng có lỗi trong việc gây ra thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra: Đây là nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm, đảm bảo tính công bằng. Nếu thiệt hại là kết quả của lỗi từ cả hai phía, mỗi bên sẽ phải chịu phần thiệt hại tương ứng với mức độ lỗi của mình.
• Mức bồi thường có thể bị thay đổi nếu không phù hợp với thực tế: Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế thì bên bị thiệt hại hoặc bên gây thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường.

4. Các loại thiệt hại được bồi thường theo quy định pháp luật

Điều 361 Bộ luật dân sự 2015 quy định cụ thể hơn về các loại thiệt hại có thể được bồi thường do vi phạm hợp đồng, bao gồm:

– Thiệt hại về tinh thần: tổn thất về tinh thần do bị xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín và các lợi ích nhân thân khác của một chủ thể.

– Thiệt hại về vật chất: giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu do bên vi phạm gây ra (bao gồm tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại) và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.

III. Bảng so sánh phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo Bộ luật dân sự

Để giúp bạn đọc dễ dàng hình dung và phân biệt rõ hơn hai chế tài quan trọng này, dưới đây là bảng so sánh một số tiêu chí cơ bản giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015:

Tiêu Chí	Phạt Vi Phạm (Điều 418 BLDS 2015)	Bồi Thường Thiệt Hại (Điều 360, 419 BLDS 2015)
Căn cứ pháp lý	Điều 418 BLDS 2015	Điều 360, Điều 419 BLDS 2015
Bản chất	Là sự thỏa thuận của các bên trong hợp đồng.	Là trách nhiệm pháp lý phát sinh do vi phạm nghĩa vụ, có thể không cần thỏa thuận trước về việc bồi thường (nhưng cần thỏa thuận về mức nếu có).
Mục đích	Chủ yếu mang tính răn đe, trừng phạt hành vi vi phạm, đảm bảo hợp đồng được thực hiện.	Chủ yếu nhằm bù đắp, khôi phục những tổn thất, thiệt hại thực tế (vật chất, tinh thần) cho bên bị vi phạm.
Điều kiện áp dụng chủ yếu	– Có thỏa thuận phạt trong hợp đồng. – Có hành vi vi phạm nghĩa vụ đã thỏa thuận sẽ bị phạt.	– Có hành vi vi phạm hợp đồng. – Có thiệt hại thực tế xảy ra. – Có mối quan hệ nhân quả giữa vi phạm và thiệt hại. – Có yếu tố lỗi.
Mức độ/Số tiền	Do các bên thỏa thuận (BLDS không giới hạn mức trần chung, trừ luật liên quan có quy định khác).	Bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế đã được chứng minh (bao gồm chi phí hợp lý, lợi ích bị mất, thiệt hại tinh thần nếu có).
Nghĩa vụ chứng minh	Bên bị vi phạm chứng minh có thỏa thuận và có hành vi vi phạm.	Bên bị vi phạm phải chứng minh có thiệt hại thực tế, mức độ thiệt hại và mối quan hệ nhân quả.
Mối quan hệ	Có thể thỏa thuận chỉ phạt, hoặc phạt và bồi thường. Nếu chỉ thỏa thuận phạt thì chỉ áp dụng phạt.	Có thể yêu cầu độc lập nếu không có thỏa thuận phạt, hoặc yêu cầu cùng với phạt nếu có thỏa thuận.

Trên đây là toàn bộ thông tin liên quan đến Bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm theo Bộ luật dân sự 2015. Nếu có gì còn thắc mắc, vui lòng liên hệ TỔNG ĐÀI 0889.358.949 hoặc 0948.136.249 gặp Luật sư tư vấn luật trực tuyến của Công ty Luật TNHH Long Phước.